Maiatzaren hogeitamaikan Arratian borrokan

1937ko maiatza bukatzen denean, Arratian daude fronteko borrokak. Igorretik Bilbora 25 kilometro baino ez daude; eta Eguna egunkariaren ekaineko lehen aleak horrela adierazten du:

Areatza eta Yurre gure mende geratu dira.

Gudariak, atzo goizean egin eben joaldi indartsu baten erri orreikaz jaubetu ta aurrera jarraitu eben.- Orduña aldetik be joaldiak-joaldi egin ziran, gure tokiak obatuaz.- Arma ugari artu yakozan arerioari izkillazkar bi tartean zirala.

Hegazkin estrategia: dana txikitu

ALEMANIARREN AGINDUA: TXIKITU!
Igandeko Eguna egunkarian bigarren orrialdean, basatikeriaren arrazoi bat aurkitzen dugu:

Erresuma batuko agintari baten ahotan Mistress Mannig Inglaterrako armadaren agintariaren esanetan, hain zuzen ere:
Ingalandar Egazketa-Zaingoko ordezkari baten azalpen jakingarriak.- (Aidetik lurrean igitzen dan guztia txikitzeko agindua dute alemaniar egazkinlariok")

Mistress Manning eta Espinosa jaunak urrutidatzi begiko bana zuzendu diote alkarri.- Laister da berriro HABANA itxas-ontzia erbestera bidean
ZEHATZ ETA MEHATZ
Izenburuaren azpian datu askorekin aipatzen da nork eta noiz esan dituen halakoak, eta zeintzuk dira hori jakiteko arrazoiak. Hona hemen zehaztasunak:
Lendakaritza-Zaingoko Atzerri arazoetako arduradun Mendiguren jaunak, ingalandar Egzaketako ordezkari batek egindako azalpen jakingarri batzuen berri eman zigun bertaratu giñan izparrkarioi. Mister Mackinnon da ordezkari ori. Ona hemen azalpenok:
Loreilla'ko 23'gnez. Bilbao'ratu nintzan eta 28'gnez. atera. Erraztasun guztiak eman zizkidaten euzkotar agintariak. Guda oiñak ikusten izan nintzan eta uri gaiñetik zear egazkiñak egiten zituzten ainbat zearkada neure begiz ikusia naiz. Neuk eta neure begiz ikusi ere ikusi ditut alemaniar egazkiñak, "Heinkel III" tajukoak eta "Heinkel 51" eizakoak.
"Heinkel III" ilara bateko egokoa da eta "Janes,,'en batetik besterako artu-emanetarako erabiltzen dituzte. Amar lagunentzat du barruan leku eta 214 milletako joaldia orduko eta 930 milletako ibil-bidea. Nik ikusi nitun egazkiñok gudarako tajukoak ziran. Egazkiñotako batek urratu dezake Alemania'tik España'ra bitarteko bidea Erroma-zear.
Neuk neurez itz egin nuan egazkiñotako pilotuetako batekin. Hans Joachim Wandel'ekin, eta berari leporatu zioten epaian ere an nintzan. Irakurri nuan bere egunerokoa ere; bertako oar batek dioenez, jorraila'ko 22'gnez. atera zan Berlin'dik Erroma'rako.
Gernika'ko abade batekin itz egin nuan eta "Heinke III" bat ezagutu zuana esan zidan. Gernika suagatu zuten ainbat egazkiñen artean "Heinkel III" bat beiñikpein begiz jo zuan abade orrek, orduraiñokoan ikusitako "Heinkel 51" tapikoen itxurik ere ez zuan-eta. "Heinkel III" aitatutakoak erraz urratu dezake egaz Alemania'tik España'ra arteraiñoko bidea. Alemaniar egazkinlariok erruki gabe suagatzeko agindua dutenen ezpairik ez det. Wandel'ek zionez, lurrean igitzen zan guztia aidetik ametrallatzeko agindua dute alemaniar egazkinlariok

Maiatzaren 29a garaipen eguna

Maiatzeko azken larunbata garaipen eguna izan zuten gudariak. Gutxienez horrela dio igandeko Eguna egunkariaren izenburuak:

ATZO ETENGABEAN JARDUN ZUTEN ALEMANIAR egazkiñak, baña gurenda-egun izan zuten gure gudari kementsuak.

Iñork iñoiz kemenik agertu izan badu, guretarrak atzo agertu zuten. Sei gudari igaro gure artera.

FRONTEAREN BERRI
Gauero eman ohi zuten partearen bidez, jakin dezakegu nola dauden gauzak toki ezberdinetan; baina informazio zehatzagoa dugu, pasatu diren paxisten gudarien jatorriarekin. Irakurri arretaz datuok:
Iparralde gudoñak (Bizkaia)
Zornotza'ko sailetan arratsaldean joaldi gogorra asi dabe asladariok eta euren egazkin eta artilleriak asko lagundu deutsenarren, gure indarrak bizi-bizi eutsi eutsen eta joaldiorrek motz egin eban.
Erdiko gudoñetan (araba) eta Egoaldeko gudoñetan (Burgos) lengo senean.
Merida errekimentuko 35'gn zenbakiko gudari bi etorri dira guregana Gamiz aldetik; Sizilia Errekimentuko 7'gn beste gudari bi Bizkargi'tik eta Bailen Errekimentuko 24'gn zenbakiko beste gudari bi Barazar aldetik

Maiatzaren 28an Espainiako berriak

Ostiral 28eko berriak irakutzen ditugu Eguna egunkariaren larunbateko alean. Erasoak oso bortitzak eta odoltsuak ziren Bilbo inguruko herrietan, eta ondo zetorkien beste nonbait izandako berri onekin hastea. Horregatik Andaluziako uretan gertatutakoak edo Catalunyan egindakoak ateratzen ditu lehen orrialdean:
Españar gudako izparrak-eta

Errepublikar egazkiñak "Baleares" paxisten ontzia suagatu eben

Gudontzi ori Cadiz'era sartu zan estu ta larri, kalte andiekaz.- Joaldi bulartsuen ondoren, Esplegueras erria artu eben errepublikar gudariak eta Saelices eta Ribas'en aurrez-aurre geratu ziran.- Uri oneik laster eskuratzea ba'daike.- Catalunya'ko egazkiñak Fuentes del Ebro eta Hueska'ko guda-tokiak suagatu zitueza"

GUDARI OSPETSU BATEN HILETA
Irabazteko esperantza ez galtzeko izenburuaren ondoan, gudarien buru izandako Iñaki Aranaren hileta elizkizunak agertzen dira argazki eta guzti:
Aranegun ospatu zan Portugalete'n Arana'tar Iñaki gudalburubaren obiratzia. Euzko-Gudarozteko zuzendari ta Euzko-Alderdiko agindariak antxe ixan ziran, ain adoretsua ixan zan euzko-gudariari azken agurra egiten. Argazki oneitan ikusi daikezubenez, ikusgarria ixan zan egingo ilun ori, gudari ta errikide ugari bertaraturik. Aintza Euzkadi'ren ziñopai.

Maiatzaren 27an arerioa atzerantz

1937ko Maiatzaren 27ko berria, arerioa atzeratnza joan behar izan duela da: gudariek kontra-erasoekin, gutxienez bi frotetean posizioak atzeratu behar izan dituela dio Eguna egunkariaren ostiraleko alean:

Mungia eta Orduña ingurutan gure gudariak atzerantz eragin eutsen arerioari

Orretarako burruka gordiñak egin bear izan zituen Orduña aldean.- Mungia ingurutan ezin izan eben eragozpen indartsurik ipiñi, gure mutillak orretarako aztirik emon ez eutselako.- Atzoko joaldiak eurrerakada barrien asiera izan behar dabe. Gure egazkiñak mendietan eta arerioarenak erri baketsuak suagatzen.
Amabost guradi etorri ziran gure artera paxistei iges egin ondoren

Maiatzaren 26an artileria eta hegazkinak

Maiatzaren 26ko berriak osteguneko Eguna egunkarian aurkitzen ditugu: Burgos eta Arabako mugetatik erasotzen datoz Francoren tropak. Honela dio izenburuak sei zutabetara:
Orduña - Baranbio aldean indartsu gudatu zan atzo
Arerioak egun guztian ekin autsan gure esiak eta gure lurraldeak artilleriz eta egazkiñez joteari, baña bere guraririk ez eban lortu.- Gure mutillak zigor ederrik leporatu eustsen.- Bizkai'ko guda-oñetan ez zan joaldirik eta burrukarik egin.- Iru gudari gure atera, paxistei igesi

Maiatzaren 25ean bare eta baketsu

Maiatzaren 26ko Eguna egunkarian, astearte hogeitabosteko berriak agertzen dira sei zutabetara zabal-zabalik:

Egun baketsua izan gendun atzo gure mendietan

Aurrerako egunetako joaldietan arerioak artu eban zigorrak, atzoko barealdia eragin eutson, indarrak batzeko behar ba'da. Dima-Yurre ingurutan bakea.- Goizaldean, oraindik illun zala, zaratarik izan zan Jata'ren oñetan. Pusildun paxistak, baña, ez eben urten euren esietatik, guree mutillak ezeutselako laga olakorik egiten.- Alemaniar egazkiñen basatikeriak
Badirudi arerioak bakarrik sufritzen dutela: gure mutilak behin eta berri agertzen dira indartsu eta kementsu.
BIGARREN ORRIALDEAN OSASUNARE ALDE
Garbitasuberako eta jan ahal izateko gaien banaketa agertzen da bigarren orrialdean:
Erriaren osasun-alde behar diran neurri guztiak artuko dira aurrez.
Datorren larunbatez jaboi eta margarina, ta 29, 30, 31'gn egunez moskatel banaketa egingo da.
Izparrik gutxi jaso gendun atzo zaingoetan.

EGUNKARIAREN LAUGARRENEAN
Eta azken orrialdean, Bilboren balio estrategikoa
Ona emen "Sept" aldizkingian idoro dogun lan egoki ta garrantzitsu bat: "L'europe Nouvelle"k darakiuskunez Ingalaterra'ren izkillu-geitza dala'ta, Alemaniako guda izkillu-gintzarako dabezan eragozpenak laterrien artean gorabera andiak sortu daikeez.