Maiatzaren 22an gogor Arabako frontean

Igandeko Eguna egunkarian, Maiatzaren 22, zapatuko gertarerak irakurtzen ditugu. Eta gauzak ez daude txantxetarako. Hegoaldeko frontea, hau da, Arabatik Gorbeirantza datorrena gogor ari da jotzen bere estrategia guztia erabiliz: lehendabizi hegazkienen bonbardaketa, ondoren artileria, eta den dena txikituta dagoenean, oinezko gizonak pasatzen dira. Honela deskribatzen du titularretan:

Gogorki jo eban arerioak Arabako guda-onetan

Egazkiñak tokia gertu ta landu eutsen bere joaldi indartsuetarako.- Artilleri ugariz agertu zan eta oñoizkorik tankerik geien erabilli ebazan.- Gure mutillak, orratio, zindoki kementsu ta indartsu eutsi eutsen, zigorrik odoltsuena berari ezarriaz. Itxasertzetik Zornotza ingurutaraño bakea ta bare aldia
Iñoz baiño gogotsuago lagundu bearrean gara gure gudariei

LEHENDAKARIA TROPEKIN ARGAZKIA TA GUZTI
Lehen orrialdean Agirre lehendakariaren bisita baten berri aurkitzen dugu, argazki baten laguntzrekin. Tropen animoak igotzeko, frontetik gertu "errebista pasatzera" edo joango zen, gauzak eta pertsonak nola dauden lehen eskutik jatikteko. Honela dio argazkiaren oinak: "Euzkadiko lendakari agurgarrija, Agirre'tar Joseba Andoni, gure gudarijen adore ta buru-eskeintzak, berak, berenez ausnartu gura ixaten dauz, eta orretrako guda-oñetara lantzian bein osteratxua egin oi-ixaten dau. Ona emen, ostera orreitaiko baten gure lendakari jauna, gudari an_tzo (?), gudalburu batzuk lagun dauzala".

Bakio ingurutan ondamendia maiatzaren 15ean

Ostiralez, kostaldetik Bilborantza mugitzen doaz Molaren tropak, Mungia inguruan. Horrela adierazten du Maiatzaren 15eko egunak:

Ondamendia aurkitu eben atzo arerioak Bakio ingurutan

Artilleriaz ta egazkiñekaz bide zabalduta ebala uste izan ebenean, gudariak aurrerantz bialdu zitun, baña oneik eriotzea bilatu eben.- Sollube aldean arerioak gogor jo eban azken-orduan.- Iru gudari gure aldera
Beheraxeago badugu azalpen teknikoa, ofizialki adierazita:
EUZKADI'KO GUDA ZAINGOAK ATZO GABEKO AMARRETAN EMANDAKO AGIRIA
Iparralde gudoñak (Bizkaya)
Arratsaldeko azken-orduan arerioak talde ugariz ekin dio Bakio-inguruan, tankeak lagun dituztela; guretarrak egoki ta kemenez eutsi dio tankeetako bi apurtu ta kalte aundia egin.
Sollube-inguruan paxistarren artilleri, egazkin eta gudontziak etengabeko ekiña izan dute, gure kañoiak egoki menderatuaz; gure guda-esiak ez dute arduradun aldakuntzarik izan. Guda-oin ontako beste inguruetan ezer aipagarririk ez da izan.
Erdiko gudoñetan (Araba)
Artilleri-burruketa, paxistarren egazkiñak, ondorenik lortu gabe gure guda-esiak suagatu eta astinduaz.
Egoaldeko gudoñetan (Burgos)
Gure artilleriak egoki astindu ditu arerioaren guda-esiak; ez du erantzun arerioak.
Numancia zaldizko taldeko bi gudari igaro dira gure artera, eta Orduñatik errekete bat; izkilu ta guzti etorri dira irurak.

Beatriz Salinas Galarretakoa

Beatriz Salinas Martinez de Ordoñana Arabako Galarretan jaio zen 1.926an. Bere familian uztailako hainbat senide zeuden eta ondo gogoratzen dute udako momentu hori. Eskolara ibili zeneko momentuak oso gogoko ditu, Don Bernardino maixuaren ikasgaiak bezala. Bere familian, politika kontuetan, denetatik zegoen:

• amaren aldetik tradizionalak baziren ere
• aitaren aldetik errepublikaren aldekoak ziren

Bere aita, Perico, Izquierda Republicana-koa zen eta osaba, Constantino, sozialista nafarra. Ume denborako oroimenak kontatzen dizkigu Beatrizek, 36ko uda iritsi arte: uda hori bero-beroa izan zen Zalduondon eta inguruko herrietan.

ESKERRAK JUANERI
Grabaketa hau egiteko ezinbestekoa izan da Juan de la Vega IEKom ikaskidearen laguntza: mila esker Juan!

Julian Astola Olaetakoa

Julian Astola Argoitia Olaetan jaio zen 1926 urtean.
Otxandio ondoko auzo eder horretan jolastu eta ikasi egin zuen, gerra hasi arte. Bederatzi urtekin hasi zen eskolara eta doktrina euskaraz ikasi zuen bertako apaizarekin.
Baina apaizaren hizkuntza eta benetako tratua, gerra ondoren ikusi zuten, Julianek bideoan kontatzen digun bezala. Iraupena 6:20

Olaetan Apirilaren 4an sartu ziren

Udaberri odoltsua hasi eta gutxira, Aramaioko mendietan hasi ziren tiroak eta bonbak. 1937ko Apirilaren 4rako Olaetara sartu ziren Francoren tropak: ordu erdi lehenago Julian Astolak kontatzen digunaren arabera. Horregatik Molaren zenbait militar bere hegazkinen tiroen ondorioz hil ziren. Arratsaldeko lau t'erdiak arte ez ziren egon behar; eta ordu erdi horretan hainbat soldadu hil zituen "lagunen suak".
Ondoren aeroplano batzuk pasatu ziren Espaina berri baten mezuak zabaltzen:
"Los forjadores de la nueva España" zioen paperak bota zituzten, El Caudillorekin batera beste 35 militarren izen eta aurpegiak azalduz.

Aita zeukanarekin joan zen mendira

Zulema Rios Amurrion bizi zen 1936an. Bere aita bertako lantegi batean kalderero moduan ari zen lanean.
Gerra hasi zenean aldean zeukanarekin joan zen Hilario Rios mendira, bere ideia komunistak defenditzeko; eta bere familia babesteko. Alabak bere aitaren argazkia erakusten du, barruan jertsa lodi bat eta gainean buzo urdina zeraman: uniformea laneko jantzi berdina zen.
ERBESTERA
Zulemak ondo gogoratzen du nola ibili zen, bere amak Errusiara ebakuatzeko eskaintza ukatu ondoren. Familia osoarekin, aitite, ama, eta 3 semealabak, babes bila joan ziren Laredora, Santanderrera, Torrelavegara, Nantesera, eta azkenik... Iruñara: amaren senideak hantxe bizi zirelako.

Gordoako maixuaren semea

Udaberri Galduaren bila hasi nintzenetik, topatu dudan lehen lorea Pablo Rodriguez Gaztaminza da.
Burgoseko Isar herrian jaio zen, baina bere aita maisua zenez, Arabako Gordoara joan zen bizitzera 4 urteekin. Gazte-gazterik Madrilera joan zen ikastera eta lan egitera, familian asko zirelako. Eta Espainiako hiriburuan ikusi zuen Errepublikaren aldarrikapena egin zenekoa, 1931ko Apirilean.
Gaztetan Bartzelonara joan zen lan bila, kamineru bezala. Eta hantxe harrapatu zuen militarren altxamendua. Pablo, Errepublikaren alde borrokatzen ari zela, bere aita Mauricio Rodriguez Lopez, Urbasan fusilatu zutelaren berri jaso zuen: gertatu eta sei hilabetera, hau da, 1937ko urtarrilan (bere heriotza 1936ko abuztuaren 9an izan zen).
MARTINEZ MENDILUCEREN LIBURUA
Gasteizko Berritzeguneko lankideek aipatuta, topatu berri dut Martinez Mendiluce anaien liburu bat, Gordoako maisuaren aipamenarekin. Honela dio 97 orrialdean:

"Otros de los asesinatos de los primeros días fueron los maestros de Zalduondo, Galarreta (San Millán) y Gordoa (Aspárrena), Miguel Gil, Bernardino Domingo y Mauricio Rodríguez respectivamente (...)
Había orden de los militares sublevados, de fusilar a todos los delegados gubernativos en ejercicio, sin apelación posible, tras ser sometidos a un "consejo de guerra". Los militares no tuvieron necesidad de aplicarles directamente su justicia: unos requetés de la comarca les ahorraron el sucio trabajo, ejecutándolos en la Sierra de Urbasa el nueve de agosto.
Un vecino de Galarreta, conocido como El Americano (había residido bastantes años en Alaska, donde se había hecho rico trabajando por su cuenta), ese día salvó el pellejo en Urbasa, entregando una buena cantidad de dinero a los autores materiales del triple asesinato."
EL CONTEXTO
El tal "Americano" era Pedro Salinas, político de izquierdas, y padre de Beatriz Salinas, persona entrevistada por Josi Sierra en Alsasua. Bernardo Atxaga, en su libro Soinujolearen semea, noveló las andanzas de este personaje, tras mantener largas conversaciones con Carmen, Beatriz, Laura y Sara Salinas, hijas de este personaje histórico.