Maiatzaren 20an gogorki Mungian

Frontea Sollube gainditu eta Mungialdean hasi da hedatzen ostegunez, Eguna egunkarian azaltzen den bezala: orain Fikatik Gaztelumendira hurbiltzen dira gero eta gehiago, ahaztu gabe Bizkargin ere posizioak hartzen ari direla paxistok:
GURE GUDARIAK GOGORKI JO EBEN MUNGIA INGURUTAN.- Arerioari bere tokietatik atzera eragin eutsen.- Fika aldean paxistak burrukaldiak egin aniean agertu ziran, baña gure gudariak laster kendu eutsen gogo ori.- Kañoiak Sabigain suagatzen jardun eben.- Gure egazkiñak Mungia inguruetan eta Sebigain aldean ikusi ziran paxisten tokiak eta gudarosteak suagatzen.

UMEAK ATZERRIRA
Bigarren orrialdean Bretaina handira joandako umeen berriak aurkitzen ditugu: "Atzo gabaz itxas-ontziratu ziran gaur goizez Sauthampton'erakoa artu duten euzkotar gastetxoak.

HIRUGAREN ORRIALDEAN DATUAK & IRITZIAK
Hirugarren orrialdean erasoan datorren ejerzitoaren hildakoak zenbatzen dira: "Bizkaya'n bakarrik ogetalau milla gizon galdu ditue paxistak".
Eta beheraxeago Ernest Hemingwayren iritzia: "Españar eta euzko gudea idazle baten begietan" izenburupean, Madrilen aste batzuk eman ondoren bere ikuspuntua ematen du gerra zibilari buruz, egoera zein den baloratuz.
Errepublikaren egoera bertatik ezagutu eta gero hauxe dio Iparraldeko Fronteari buruz:"Franco buruzagiak Bilbo menderatzea lortzen ba'du, gudateak gutxi gora-bera beste bi urtebetez iraungo du: baña bestela, balitzateke udazken ontaz ala datorren udaberriz amaitzea". Eta premonizio hori gutxi balitz hauxe gaineratzen du: "Gudateak beste girorik artu du oraingoan. Ez da oraingo hau erritarren guda; berenez dan bezalakoxea da gaur egungo gudatea egokirik-egokien eratutatko gudariak diardute orain aurrez-aurre, geroago ta kementsuago ari diran gudari-taldeak, aldia ere euren aldeko dutelarik".

Asteazkenean bonbardaketak non-nahi

Maiatzaren 19an, Bilborako bidean zeuden mendiak, herriak, bideak eta mugitzen zen guztia helburu militar bihurtu ziren. Eta hegazkinen tiroak eta bonbak txikitu nahian gogor astintzen zituzten. Eguna egunkariak ostegunean honela zioen:

Mungia-inguruan jo-aldi gogorra izan zuan arerioak

Jata mendia gogorkiro jo eben alemandar egazkin ta enparau guda-gayak.
Paxistarren egazkiñak betiko odolzalekeriz negarra ta ondamendia etxeratu zuten Barakaldo ta Galdakano'ra

LEKUKOTASUNA
Maria Luisa Bilbao galdakotarra, 11 urte zituela, bertatik bertara ikusi eta sufritu zuen bonbardaketa hori. Honela kontatzen digu berak bizitakoa, bere 4 urteko loba Pilare eskuan zeramala.

Asteartean Zornotzan gogor borrokan

Maitzaren 18an frontea Bilbora hurbiltzen hasia zegoen, mendietatik Ibazabalen ibarrera bajatuz: Amorebieta-Etxano zen bidegurutze preziatua. Eta Francoren ejerzitoak indar guztiak erabili zituen. Honela titulatzen du Eguna egunkariak astearte horri buruz:
Gogorrenik-gogorren jo zuan arerioak Zornotza'n
Alegiñik asko egin zuten paxistak Zornotza ingurutan aurrera egiteko, baño odolez gorri ta gorputz-estalita utzi zitun ango basterrak.
ZORNOTZA'N
Arerioak gogorrenik-gogorren jo du.
Ereñegun itxasotik, aidetik eta legorretik etengabean ekin zioten.
Joaldi gogorra izan du; guretarrak lur zabalari egokiago eusteko, errizuloa utsi ta atzeragoko lekua artu bearra izan du. Egokitasunari begira egin dute ori gure gudariak.
Arerioak urratz bat eman du aurrera Zornotza'ko inguruak, odolez gorri eta gorputz estalita ango basterrak.
Ainbat mendi gailur eta malkarrek ikusi dutena ikusi zuan Zornotza'k.
Arerioaren gizonak-gizon ilotzik pilotuta ikusi zituan eta gure gudari errimeen berdin gabeko adorearen testigu izan zan.

ERREPUBLIKAREN EGOERA
Azken orrialdean toki nahikoa ematen dio Errepublikaren gobernu osotu berriari: plan gogorrak aplikatu behako dituela adieraziz.

Astelehenez eguraldi zakarra lagun

Maiatzaren 17an eguraldia lagun izan zuten gure gudariek, Eguna egunkariak biharramonean azaltzen zuenez:

Eguraldi zakarra bide, bare ta geldirik lotu ziran atzo gure gudariak guda-oin orotan

Erañegun arerioari suagetetako egazkin bat lurreratu zioten gure gudariak.
Erañegungo oldarketa gogor ondoren, guda-esiak gogortzen eman zute guretarrak eguna.- Berriro ekitzeko gertu ta tinko.
AZKENA
Bestalde Egunaren azken orrialdean Errepublikaren gobernuaren egoera izpide orrialde osoan:

GOBERNUA OSOTU EZIÑIK

Largo Caballero jauna ezin osotu al izan eban.- Erkal-lendakariak Negrin jauna aukeratu eban Gobernu-Buru izan eiten eta gobernua osotu egian. Zergatik apurtu zan lengo Gobernua? Komunistarren ezin izan dau Gobernurik osotu Largo Caballero'k.- Guda-Zaingoan Prieto? C.N.T.'koak Negrin jaunaren asmoak onartu ez dabezan zurrumurrua.- Besteiro Valencia'ra

Igandeko Eguna sentipenez beterik

Igandeko Eguna egunkariaren bigarren orrialdean Gernika'ko erriari bertso bat idazten dio ZULOk. Eta aldamenean KAYEKOAk bihotzaren mintzoa adieratzen du. Kayekoak 23 urte betetzen zituen egunean, bere lagunak eta familia ditu bihotzean...
Gerrak ez zuen idazleen etorria agortu! Hona hemen adibidea:
(Gernika'ko arbola'ren eresia-kin)
Guda txar au zala ta
genduan ezagutu
lendik baña geiago
biotzez bai sutsu
Andra Maria eleizan
astero auzpeztu
gudan il dakoari
"requiem abestu"
Gernika'ko erria
dago birrindua
Hitler'en egazkiñak
dana kixkladua
"bakarrik dago zutik
zuaitz zarr sendua
iñoiz baño gurtuago
dauka gaur munduak

Bizkargin gudariak aurrea hartzen

Larunbateko berriak aurkitzen ditugu maitzaren 16eko Eguna egunkarian. Frontea Bilbora hurbilduz doa, batipat Burdinezko hesi ospetsu horretara: Bizkargi Larrabetzu gainean dago; eta bertan aurkitzen da Gaztelumendi: fasistek aukeratutako puntua. Eta horrez gain, Mungialdean Sollube ere sutan dago: airetik eta itsasotik erasotzen! Honela adierazten du Egunak:
Gure gudariak aurrea-artzen asiak dira Bizkargi'n
Atzo egin ziran joaldi ta burrukaldi guztiak gure aldetik asiak eta eroanak izan ziran.- Arerioa tontortxu bat gure gudariei laga bear izan eutsan, onein indarrari eutsi ezinda.- Sollube gogorki suagatu eben paxistak egazkiñekaz eta itxasotik.
Eta indarren ezberdintasuna nabarituz, alemanen eta italiarren hegazkinen triskantzak non nahi azaltzen dira: begira kronistaren detaileak:
EGAZKIÑAK
Beti lez paxiten egazkiñak.
Sollube'n gogor. Bonba batzukaz ezer egin izan ebenean, su-emoleak jaurtiten asi ziran. Bardin Bizkargi'n.
Orrez gañera gudaratzetako toki ugari suagatu zituezan, bereziki gure gotorklekuak egiñak dagozen tokiak.
Areta, Arrankudiaga, Laudio eta abarretan bonba ugari jaurti zituen, bidera gogotsuen. Larogei bonba inguru izango dira inguru oneitan ler egin ebenak.
Egazkin bat lurrera jausi ete zan esan dauskue. Ziurtauteko alegiñak egin ditugun arren, ez dogu lortu. Gorbea'ren atzeko aldera erori zala diñoenak billatu doguz inguru oneitan. Baña agintarikaz gai onetzaz itz egin dogunean ezenkien ezer.

Bakio ingurutan ondamendia maiatzaren 15ean

Ostiralez, kostaldetik Bilborantza mugitzen doaz Molaren tropak, Mungia inguruan. Horrela adierazten du Maiatzaren 15eko egunak:

Ondamendia aurkitu eben atzo arerioak Bakio ingurutan

Artilleriaz ta egazkiñekaz bide zabalduta ebala uste izan ebenean, gudariak aurrerantz bialdu zitun, baña oneik eriotzea bilatu eben.- Sollube aldean arerioak gogor jo eban azken-orduan.- Iru gudari gure aldera
Beheraxeago badugu azalpen teknikoa, ofizialki adierazita:
EUZKADI'KO GUDA ZAINGOAK ATZO GABEKO AMARRETAN EMANDAKO AGIRIA
Iparralde gudoñak (Bizkaya)
Arratsaldeko azken-orduan arerioak talde ugariz ekin dio Bakio-inguruan, tankeak lagun dituztela; guretarrak egoki ta kemenez eutsi dio tankeetako bi apurtu ta kalte aundia egin.
Sollube-inguruan paxistarren artilleri, egazkin eta gudontziak etengabeko ekiña izan dute, gure kañoiak egoki menderatuaz; gure guda-esiak ez dute arduradun aldakuntzarik izan. Guda-oin ontako beste inguruetan ezer aipagarririk ez da izan.
Erdiko gudoñetan (Araba)
Artilleri-burruketa, paxistarren egazkiñak, ondorenik lortu gabe gure guda-esiak suagatu eta astinduaz.
Egoaldeko gudoñetan (Burgos)
Gure artilleriak egoki astindu ditu arerioaren guda-esiak; ez du erantzun arerioak.
Numancia zaldizko taldeko bi gudari igaro dira gure artera, eta Orduñatik errekete bat; izkilu ta guzti etorri dira irurak.