Galdutako Udabarria

Galdakaon 1937an Plazakoetxeko errefugioan 14 galdakoztar hil ziren. Pedro Jugok kontatzen digu zehatz-mehatz nola gertatu zen, bera bertan egon zelako,  Moises Jugo y Abasolo bere anaiarekin batera.
Eleizako liburuan begiratuta, Jose Mari apaizaren laguntzarekin, Maiatzeko egun beltz horretan, 14 pertsona hil ziren errefugioan, argazki hauetan ikusi daitekenez.
EL DÍA NEGRO PARA GALDAKAO
El día más negro de esa primavera fue el 19 de Mayo; tras oír las sirenas que avisaban de la llegada de los aviones, muchas mujeres y niños se refugiaron como de costumbre en el túnel de Plazacoeche. En realidad era una cueva porticada, que cubría el río de Basabe, desde la trasera del antiguo cine hasta la casa de los Guerediaga, lugar en que desembocaba al Ibaizabal, cerca de la parada del tranvía y de la taberna de Totorica.

Esa mañana había venido el biplano que llamaban “el alcahuete” a fotografiar las posiciones enemigas, y tras unas horas, la escuadrilla de bombarderos acertó a taponar las bocas del refugio con sendas bombas.

El resultado 14 personas muertas “a consecuencia del bombardeo”:

• 3 niñas de tres, cinco y seis años (dos de ellas hermanas) y
• 1 niño de un año
• 3 madres que cuidaban a sus criaturas y que murieron junto a ellas
• 1 mujer joven de 17 años que murió junto a su madre
• 2 chicos jóvenes de 11 y 15 años: el primero era el hermano de Pedro Jugo, Moisés
• 4 mujeres adultas, de 35, 51, 56 y 87 años

En este vídeo podemos encontrar los testimonios y reflexiones de 12 personas que vivieron y han profundizado sobre aquella Primavera Perdida.

PARA SABER/HACER MAS:

1. Lee la Guía de la Propuesta Didáctica con la letra de la canción y su traducción.
2. Puedes descargarte el DVD (imagen .ISO) y grabarlo en tu ordenador para verlo tranquilamente  y comentarlo con tu familia o amistades.
3.  Repasa los datos de los libros de fallecidos durante los años 1936 y 1937 de la Iglesia de Galdakao.
4. Mira las fotos sacadas del documental: compártelas con quienes puedan estar interesados en neustra historia 
5. Lee la Nota de Prensa que resume las ideas fundamentales del proyecto 
6. Difunde el vídeo-resumen del documental Galdutako Udabarria ;-)

Ekainaren 13an Galdakaotik Bilbora

Ekainaren bigarren igandean, gauzak gero eta bletzago daude, Bilbo defendatu nahi dutenentzat: batzuk arrazoi politik, demokratiko eta estrategikoengatik; beste batzuk familia edo lagunak bertan dauzkatelako. Horixe adierazten du La Tarde egunkarian idazten duten goiburua:

"El enemigo continua presionando fuertemente por la parte de Santa Marina"

Nafarroatik etorritako tropak (Karlistak, Falangistak eta bestelako militar altxatuak), Bilbora hurbiltzen jaraitzen zuten. San Antonio egunez, Galdakaoko elizan gaua pasatu ondoren, Bilborantza abiatu ziren.
Honela kontatzen digu Victor Bengoetxeak, bere aitak bertatik bertara ikusi zuelako. Entzun bere kontakizuna zehaztasunez beterik.

Asteazkenean bonbardaketak non-nahi

Maiatzaren 19an, Bilborako bidean zeuden mendiak, herriak, bideak eta mugitzen zen guztia helburu militar bihurtu ziren. Eta hegazkinen tiroak eta bonbak txikitu nahian gogor astintzen zituzten. Eguna egunkariak ostegunean honela zioen:

Mungia-inguruan jo-aldi gogorra izan zuan arerioak

Jata mendia gogorkiro jo eben alemandar egazkin ta enparau guda-gayak.
Paxistarren egazkiñak betiko odolzalekeriz negarra ta ondamendia etxeratu zuten Barakaldo ta Galdakano'ra

LEKUKOTASUNA
Maria Luisa Bilbao galdakotarra, 11 urte zituela, bertatik bertara ikusi eta sufritu zuen bonbardaketa hori. Honela kontatzen digu berak bizitakoa, bere 4 urteko loba Pilare eskuan zeramala.

Apirilaren 25ean askatasunaren aldarria

From Udaberri Galdua

Apirilaren 25ean, igandez, askatasuna da hitz nabaria Eguna egunkariaren lehen orrialdean.
Honela dio: "Euzkadi'ren azkatasuna idazten diardugu gure mendietan.
Joaldirik indartsu eta bizienak Elgeta-Elorrio aldean.- Gure mutillak, abertzaletasunak bakarrik eragin daikeen indarraz, oiñik-oin zaindu eta aldeztuten dabe gure lurra.- Paxisten egazkin ugari mendietan.- Beste guda-onetan."

HEGAZKINAK BEHAR
Lehen orriaren behekaldean, gerran zehar nabaria zen premia bat azaltzen da zutabe ezberdinetan. Batetik "egazkiñak nai doguz" aldarrikatzen du ozenki, hegazkin bateko pilotoaren hileta eleizkizunaren argazkiaren ondoren: "Del Rio egazkinlari adoretsu ta ospetsubaren gogo-aldez atzo ospatu zan eleizkixunetik urtekeran egiñiko argazkia dogu au."

From Udaberri Galdua

BONBARDAKETEN LEKUAK ETA LEKUKOAK
Eta beheraxeago, Bilbo inguruko herrietan egon diren bonbardaketak azaltzen dira: Galdakao, Erandio, Lexona eta Getxo besteak beste.
Emen genduzen atzo ere paxistar basatien egazkiñak. Gaurdaiñokoan ixuritako ainbat odolez ez dira aske paxistar ankerrok. (..) Bi aldiz agertu ziran atzo. Sei egazkin, aidea urraka, bildurra sartu-erazotzeko naikoak dira. Sei megazkin paxistak gurerik ikusten ez ditugunean, anikoa ta geiegi geure buruak ikataru ta basterrak zatitzeko. Ondo dakite egi garratz orren berri Galdakano, WErandio, Lexona eta Getxo'k. Argi ta garbi esango liguteke atzo erriotan ildakoak, zutundu ta itz egiterik balute. Baiña ixuritako ainbat odol gazteren irakiñak ere badasaigu beste orrenbeste, badagikigu egin itz.
MARTIN ZABALA LEMOAKOA
Iñaki Muruaren laguntzari esker grabatutako Martin Zabala Lemoako semea zen.
Frontea Bilbora hurbiltzen hasi zenean, bere baserritik alde egin zutela kontatu zigun: behiak eta guzti hiriburura joan zen, bere ania frontean zegoen artean. Bistibietako baserrian gudarien babesleku bihurtu zen Apirilaren hasieran: Lemoako Atxatik gertu bait zegoen!

Apirilaren 9an bare eguna baina

1937ko Apirilaren 9ko Eguna Egunkarian, egun lasaia izan zela aitortzen du aurreko ostegunagatik. Honela dio:
"EUZKO GUDA-OÑETAN
Bare eguna izan zan atzokua gure mendietan
Urkiola eta Barazar aldetan joaldi makalak egin ziran.- Paxisten egazkiñak, eguraldi ederra egonagaitik, berandurate etziran agertu.- Gure aldekuak Gasteiz, Miranda, Alsasua eta Burgos'ko guda-tokiak suagatu ebezan. Lendakari agurgarriaren itzaldiak gudarien kemen eta sendotasuna indartu ta berotu dauz."

APIRILEKO LEHEN OSTIRALA BARAU EGUNA
Baina ostiral horretan baraurik gelditu zen bat baino gehiago. Hegazkinak agertu ziren Araba eta Burgos aldetik etorrita, eta herri, auzo eta mendi askotan bere bonbak sakabanatu zituzten.
Adibidez, Galdakaon bere urtebetetzea ospatu nahi zuen Victor Altamira auzokoa.
Bere etxetik irten eta pozez beterik zihoan mutilak, auzoan bertan bonbak erortzen ikusi zituen. Hona hemen bere testigantza.

Gerra Zibila hasi zeneko berria

1936ko uztailan Gerra Zibila baino militarren ohiko kolpe labur bat izango zela uste zuten gehienok: politikan sartuta zeudenak eta aurreko urteetako trajektoria ezagutzen zutenek behinik behin.
KOLPE MILITARRAREN BERRI
Igande goizean mezara joan zirenak ere, bidetik jakin zuten mugimendu hoien berri: Galdakaon adibidez, Victor Bengoetxea bere aitarekin Abusun topatu zituen miliziano euskaldun batzuk eta horrela esan zioten:
Ez dakizue gerreak urten dauela?
Entzun kontakizuna Victorren hitzetan, merezi du eta:

Erbestera baina kantari

Kontxi eta Angelita Belandia aizpak Frantzian egon ziren Gerra Zibilak irauten zuen artean. Hango kolonian, halako abestiak ikasu zituzten.

Biba Errepublika kantatzen

Kontxi Belandia eta bere aizpa Angelita, galdakotar aizpak, Errepublikaren garaiko abestiak gogoratzen dituzte. Besteak beste, fronean dauden UHPko milizianoak eta zauritutako gudariak laguntzeko hau. Iraupena: 0:18

Angelita eta Kontxi Belandia Galdakaokoak

Angelita eta Kontxi Belandia aizpak dira. Galdakaon jaio ziren, nagusia, Angelita 1927an eta gazteena, Kontxi 1929an. Ama alargundu zenean, Bekelarre auzotik, Elexaldera pasatu ziren. Lau semealabarekin, gerra garaian, babes bila ibiliz ziren, hasieran Galdakaon bertan; baina 1937ko udaberrian, Bilbo, Santander, Gijon, eta itsasontzia hartuta, Frantziara joan ziren.

Galdakaoko Bikandi familiaren istorioak

Bizente Bikandi (1.926-2.009) Galdakaokoa zen; eta bere familiaren istorioak, Kontxi Belandiaren ahoan kontatuta entzungo ditugu.
Bikanditarrak etxe berezi batean bizi ziren: udal-etxean hain zuzen ere. Errepublikaren urteetan, tabernaren eta ostatuaren ardura zeramaten Galdakaon. Baina gerra hasi zenean, alde egin behar izan zuten; eta frankoren tropak sartu zirenean... kalean gelditu ziren. Bizenteren oroimenak bere emazte alargunak kontatzen dizkigu.

Galdakaoko lekukoak gaur egun

Maiatzaren 19ko bonbardaketan bizirik atera ziren pertsona batzuk elkartu dira Oroimenaren Haziak ekitaldian, Galdutako Udabarria dokumentala ikusteko; eta beraien bizipenak konpartitzeko. Aitor Minambres, Sancho de Beurko elkarteko kideari esker, argazki honetan ikusi daitezke 80 urtetik gorako lekukoak, omenaldian eman zitzaien lore banarekin.
EITBren EKARPENAK
Eitb.com atarian, Beatriz Sever kazetariaren elkarrizketa bi agertu dira, (euskaraz eta erderaz) Oroimenaren Haziak ekitaldia zela-ta, Josi Sierra dokumentalaren egilearekin. Interesgarriak dira Gerra Zibilaren filmean sakontzeko.

Galdakaon bonbardaketa egon zen

1937ko Eguna egunkarian, Galdakaoko bonbardaketa baten berri aurkitzen dugu, inguruko beste herri batzuetan bezala.
Udaberri ilun horretako egun askotan bezala, hegazkinek beldurra eragin zioten herritar xumeei, Bizkaian zehar. Oraingoan honela dio Egunaren kronikak:
Paxisten egazkiñak
GURE ERRI BAKETSUAK SUAGATU DITUE
Paxisten egazkinak ez dira aspertu errian ikarea sartzen negarra eruanaz
Erri baketsuak, indarrik bako erriak, dira oraingoan aukeratuak.
Arratiako errietan negarrik asko eragin dabe azken-egunetan, sua alde-batetik besteraño piztuaz.
Atzo be alde orretan ibili ziran eta Bilbao'ren inguruetan.
Ubao, Arrigorriaga, Enekuri, Galdakano, Erletxes, Usansolo, Urgoiti eta inguruak izan ziran atzo aukeratuak.
Egazkiñak itxasotik etorri ziran eta itxasora biurtu itxura batez.
Arrigorriagan ingi (papel) lantegi gañera jaurti nai izan eben. Leyar (kristal) batzuk apurrtzia baño besterik ezeben lortu.
Urgoiti-Erletxes inguruetan ibili ziran geyen bat.
Bide gañera bonba ugari jaurti zituezan kalte andirik egitea lortu barik.
Biderik ebagiterik ezeben al izan. Bide ertzetan zulo ugari ikusi genduzan, baña bidea zabal dago belbilentzat.
Baserri bat lurrera jaurti eben inguru oneitan. Giza semien artean negarra sortu eben atzo ere.
Zaurituetatik ugari osatu ziran Bilbao'ko osategian, asko bigun eta makal zaurituak ba'ziren be.
Guztien izenik ezin lortu izan dogu, Osategian Matiko'ko tunelean egon zan ez biarreko zaurituekaz batera osatuan izan zireako.
BIDEO-LEKUKOTASUNA
18 pertsonaren izen abizenekin batera, egun horretan urtebetetzea ospazen zuen pertsona baten oroimen ezabaezina jartzen dugu, basakeri haren lekuko bat bezala. Zorionak modu baketsuan ospatu ezin izan zituen, Altamirako Victorren testigantza duzue bideo honetan.

Elisa Zarandona Galdakaokoa

Artolako errotariaren alaba zen Elisa Zarandona, 1924an jaiota. Larrabetzu eta Galdakao artean dagoen auzoa da Artola. Eta gerra denboran leku estrategikoa bihurtu zen komunikazioetarako.
Elisa bizikletari trebea zen, gizon eta mutilen begiko neska gaztea.
Bere eskola denborako oroimenak ere kontatzen dizkigu, bere alaba Elisa Sagarminagarekin hizketan. Iraupena: 6:47